Süveydâ

TDK Güncel Türkçe Sözlük

1. isim Kalbin ortasında var olduğuna inanılan siyah benek
2. Kalpteki gizli günah

*
Yeni bir sözcük öğrendim geçende rastlantı sonucunda;
Eskiden yüreğin ortasında bulunduğu sanılan siyah nokte,
Yani mecazi anlamda bir gizli niyet, bir duygu ve düşün
Ve bitkibiliminde tohumun içindeki o itici güç sürgün.
Yoklayın kendinizi şimdi hepiniz sonra söyleyin bana;
Nedir yüreğinizdeki siyah nokta, gizli niyet: süveydâ?

Metin Altıok
(Süveydâ isimli şiir kitabından. 1991, Korsan Yayıncılık)

Zembil

TDK Güncel Türkçe Sözlük

a. Hasırdan örülmüş saplı torba: “Evin sabah alışverişini yapmış, elimde zembil, çarşıdan dönüyorum.” -N. Cumalı

* Gökten zembille mi indi ?!  - “1)Tanrı'nın özel olarak gönderdiği, saygınlık görmesini istediği bir kişi mi? 2)Uğraşmadan, didinmeden, kendiliğinden mi türedi?”

* Kısmet gökten zembille inmez.  - Çalışmayanın kısmeti olmaz.

Vaveyla

TDK Güncel Türkçe Sözlük

isim (va:veyla:, l ince okunur) Çığlık

"Tutarsızlar... Samimiyetsizler... Sorumsuzlar. Rakip yaptı mı vaveyla koparıyorlar. Kendileri yaptı mı kafalarını kuma gömüyorlar."

*Zeki Çol'un Zaman Gazetesi'nde 21 Şubat 2014 tarihinde yayınlanan Savaş Rüzgarları başlıklı yazısında geçen bir kesit. Çol, Türk futbolunda herkesin birbiriyle kavga etmesinden ve kendilerini geliştireceklerine rakiplerini aşağı çekmeye çalışmalarından dert yanıyor. Çol'a göre herkes karşısındakini suçlamakta ancak aynı suçu kendileri işledikleri zaman görmezden gelmekte. Futbol toplumun bir yansıması değil midir zaten?

İlkyaz

TDK Güncel Türkçe Sözlük

isim, gök bilimi İlkbahar

Balkon

sulara sesim düştü serin
sular isterim kıyısından ilkyazın
batan güneşe karşı bir balkon özlemiyle
burdan geçip giderim giderim
tutkusuyla sardunyalı bir evin

gecede kaldı düşüm erişip arkasından
gülkurusu bir güzün
rengini benden alan şimdi kimsesizliğin
uğradığında bekleyen soldurulmuş yüzümün
acısıyla gecenize düşerim

yollar akşama düştü yolum
varmaz uzağa haberini beklerim
gizliden usuldan su yollarından
yüreğe gurbet varsa ah kimseler bilmez
bir otelin balkonunda ölürüm.

Haydar Ergülen (1980)

*İlkyaz kelimesinin yaz mevsimini müjdeleyen ilkbahar mevsimini ifade etmesi nenkadar hoş. Sanki bize "kışın soğuğu bitti artık, şimdi sıcak havalara alışmanız için ilk yazınız başlıyor, ardından ise gerçek yaz mevsimi gelecek" der gibi.

Setretmek

TDK Güncel Türkçe Sözlük

(-i) (se'tretmek) esk. Bir şeyi örtmek, gizlemek.

*Aşık Hüseyin'in aşağıdaki ''Zamanede Bir Hal Gelmesin Başa'' adlı türküsünde geçer. Ruhi Su ve Erkan Oğur/İsmail Hakkı Demircioğlu albümlerinde de seslendirilmiştir. Türkünün özellikle son iki mısrası çok hoşuma gider.

Zamanede Bir Hal Gelmesin Başa

zamanede bir hal gelmesin başa
ahdı bütün bir sadık yar kalmamış
kalleş yar olana dost demem haşa
n'olacak muhannet meydan görmemiş.

ben bir yar isterim derunu dilden
sarfede varını geldikçe elden
beni setreyleye adudan elden
her yüze gülen yar olmuş olmamış

hüseyin beyhude ah etme naçar
bir kapı örterse birini açar
buna dünya derler hepisi geçer
hangi günü gördün akşam olmamış

Nisyan

TDK Güncel Türkçe Sözlük

a. (nisya:nı) esk. Unutma: “Resmî vesikalar toplanıp tasnif edilir ve nisyandan kurtulabilir.” -Y. K. Beyatlı.

* "Hafıza-i beşer nisyan ile maluldür." = ''İnsan hafızasının hastalığı/sakatlığı unutmasıdır.''

Namütenahi

TDK Güncel Türkçe Sözlük

sf. (na:mütena:hi:) 1. Sonsuz, ucu bucağı olmayan. 2. zf. esk. Sonsuz, ucu bucağı olmayan bir biçimde: “Öğleye yakın bu sis dağılınca gökyüzü namütenahi açılıyordu.” -S. F. Abasıyanık.

* ''Adamın elinde namütenahi 'A' harfi var!'' - Esat Abi'nin scrabble'daki isyanları...

Zampara - Kulampara

TDK Güncel Türkçe Sözlük
(Farsça)

Zampara: sf. Sürekli kadın peşinde koşan, kadınlara düşkün (erkek), kadıncıl, keskin, zendost
Kulampara: a. kaba Oğlancı

*Farsça 'zenne'(kadın) + 'perest' kelimelerinin birleşmesiyle, 'kadın sever' veya 'kadın tapar' manasında kullanıldığı ve daha sonra halk dilinde yuvarlanarak son halini aldığı tahmin ediliyor.
*Yine aynı şekilde 'oğlancı' manasındaki 'kulampara' sözünün de Farsça 'gulam'(oğlan) + 'perest' kelimeleriyle ortaya çıkmış olduğu düşünülüyor.

Ahir

TDK Güncel Türkçe Sözlük

(Arapça)
1. sıfat Son, sonraki
2. zarf Sonra, en sonra, sonunda

*Neşet Ertaş'ın seslendirdiği bu parça her dinlediğimde beni benden alır. Ama bu parçayla ilk tanışmam Neredesin Firuze filmiyle olmuştu. Filmin bir sahnesinde Özcan Deniz katıldığı televizyon programında tam reklam arasına girilirken 'Ahirim Sensin' parçasını söylemeye başlar ve reklam arası ertelenir. Açıkcası ben Özcan Deniz'in yorumunu daha çok sevdim.

Itır

TDK Güncel Türkçe Sözlük


a. esk. 1. Güzel koku. 2. bit. b. Itır çiçeği.

Düş Gibi

bu gece bir konuk gelecek sana
ıtır kokulu gün odana indiğinde
pencerence solgun yüzüyle belirecek
sana bu gece bir konuk gelecek

yorgun gülüşünü tanumasan da
sürgünde söylenmiş şarkılar gibi
yüreğine sessiz bir yağmur düşürecek
sana bu gece bir konuk gelecek

günün bir ucundan ölüm giriyor
bedenin üşüsün de yüreğin üşümesin
özlemler uçururken coşkulu sesin
sana bu gece bir konuk gelecek

erinçli yazlar da gelir kavuşursun
ev içlerinin tutkulu sessizliğine
bayaz kuşlar gibi uykular süzülecek
sana bu gecebir konuk gelecek

kadınım benim acımayı bilenim
kuşkulum tedirginim sevecenim
üşümüş su dalgın kar acılı yel
bugece benimle sana gelecek.

Haydar Ergülen
1980

Tün

TDK Güncel Türkçe Sözlük

isim eskimiş

1. isim Gece.

"Tünaydın" epey manasız gelirdi; manalıymış meğer.

İdil

TDK Güncel Türkçe Sözlük

1. özel, isim, edebiyat Kır yaşamı içinde aşk konusu işleyen kısa şiir

~ İdiller Gazeli ~

gözlerin yağmurdan yeni ayrılmış
gibi çocuk, gibi büyük, gibi sımsıcak

sen bir şehir olmalısın ya da nar
belki granada, belki eylül, belki kırmızı

gövden ruhunun yaz gecesi mi ne
çok idil, çok deniz, çok rüzgar

çocukluğun tutmuş da yine aşık olmuşsun
sanki bana, sanki ah, sanki olur a

aşk bile dolduramaz bazı aşıkların yerini
diye övgü, diye sana, diye haziran

heves uykudaysa ruh çıplak gezer
gazel bundan, keder bundan, sır bundan

gözlerin şehirden yeni ayrılmış
gibi dolu, gibi ürkek, gibi konuşkan

hadi git şehirler yık kalbimize bu aşktan

Haydar Ergülen

* Bazı kelimeler vardır, sadece anlam içermez bir his barındırır içinde. 'İdil' de bu kelimelerden biri belki de; içinde kır yaşamı var, içinde aşk var, içinde şiir var...

Eğretilemek

TDK Güncel Türkçe Sözlük 

(-i) 1. Ödünç almak. 2. Eğreti olarak yapmak.

~ Eğretina ~

Herkes biraz denizdedir. Suç eğretilemesinde suyun maviyi. Herkes biraz caz dinler. Güç eğretilemesinde sözcüğün harfi. Herkes biraz anarşisttir. Haz eğretilemesinde dogmanın doğruyu. Herkes biraz ölümlüdür. Can eğretilemesinde hayatın umudu. Herkes biraz haindir. Gün eğretilemesinde ihtirasın ihaneti. Herkes biraz eşcinseldir.Gen eğretilemesinde zevkin soyluluğu. Ve herkes, tabii, biraz da sevdalıdır. Aşk eğretilemesinde insanın kendi kendini. 11.haziran.1986 İstanbul

Küçük İskender

İlhak

TDK Güncel Türkçe Sözlük

isim (ilha:kı)
1. isim Katma, bağlama, ekleme
2. Egemenliği altına alma

Onmak

TDK Güncel Türkçe Sözlük
1. Daha iyi bir duruma girmek, salah bulmak.
2. Eksiği kalmayıp gönül ferahlığına ermek, mutlu olmak, mesut olmak.
3. Hastalıktan, dertten kurtulmak, şifa bulmak, felah bulmak, iflah olmak.

'Dostum Dostum' türküsünün aşağıdaki kıtasının ilk satırında ''Allah'ım (İlahi), iflah olmasın sevenleri  ayıran'' anlamı çıkmaktadır. Çoğunlukla hatalı olarak 'onmaya' yerine 'olmaya' kelimesi kullanılır ve doğal olarak asıl anlam kaybolur.

İlahi, onmaya yardan ayıran (oy)
Bahçede bülbüller ötüyor uyan (oy)
Kula gölge ise Allah’a ayan (oy)
Senden ayrılalı gülmedim dostum (oy)

Malumat

TDK Güncel Türkçe Sözlük

a. (ma:luma:tı, l ince okunur) Bilgi

"Bu hakikatler artık çocukların bildikleri en basit malumat sırasına geçmiştir."
Hüseyin Rahmi Gürpınar.

* Malumat kelimesi bana 'Malumunuz ki ...' tümcesini hatırlatıyor. Yani 'bilginiz dahilinde olduğu gibi, biliyorsunuz ki' kalıplarını kısaca anlatmaya yarayan sözcük. 'Malum' sıfatının isim hali. 

Sabuklamak

TDK Güncel Türkçe Sözlük

(nsz) Abuk sabuk, saçma sapan söz söylemek

"Bin çeşit cinsel sapmayı sabuklamadan önce, savaşa sayfalar ayırmış uzun uzadıya..."
Selim İleri.

* 'Saçmalamak' kelimesine çok iyi bir alternatif sunan 'sabuklamak' kelimesi, saçmalamanın verdiği geniş kullanım ve dolayısıyla genel anlamın aksine, yalnızca söylenen sözün saçmalığına vurgu yapıyor ve kullanım imkanı olarak büyük bir avantaj sağlıyor.

Zürefa

Ar.
ç. a. (zürefa:) esk. Kibarlar, nazikler.
''Zürefanın düşkünü, beyaz giyer kış günü.''-Barış Manço

* Güzel hayvan ''zürafa'' ile karıştırılmaması temennisiyle =)

Cümbüş

'Kelime Cümbüşü' aslında uzun süredir kendi aramızda yapmakta olduğumuz 'hayatımıza bir şekilde girmiş ve hoşumuza gitmiş' kelimeleri not etme ve paylaşma huyumuzun halka arzıdır.

Blog yazarları Emrah Erdem Ufluoğlu, Zeynep Kürkçüoğlu Soner ve Emir Güney (yani ben) olacaktır. Yazı yazmaktan ziyade yeni öğrendiğimiz veya anlamını bilsek de kullanımı veya anlamı itibariyle ilgimizi çekmiş kelimeleri burada paylaşacağız. Herkesin bildiği, ya da bildiğini sandığı, ve çoğunlukla günlük hayatta kullandığımız veya kullanmaktan zevk alacağımız kelimeler önceliğimiz olacak.

Kelime anlamları için çoğunlukla Türk Dil Kurumu'nun (TDK) websitesini ve sözlüklerini kullanacağız. Yabancı kökenli sözcükler için kaliteli (yani kalın ve çok baskısı olan :)) sözlükleri tercih edeceğiz.

Kelime Cümbüşü'nde paylaştıklarımız vasıtasıyla kitlelere mesaj verme veya insan ırkını bilgilendirme gibi ulvi hedeflerimiz yok. Hatta bu blog sizler için değil aslında bizler için yaratıldı. Mail grupları, excel tablolaları ve internet üzerinden paylaşılan dosyaları kullanarak bir süredir verimsiz bir şekilde yürüttüğümüz bu 'huy'umuzu bir düzene sokmaktı amacımız. Haydi hayırlısı.

Cümbüş
Far. cunbiş

a. 1. Eğlence: “Onlara çok zaman kedi, köpek, horoz, tavuk taklidi yapar, dükkânın önünde bir alay adam toplanır, bir cümbüştür giderdi.” -H. E. Adıvar. 2. Canlılık, coşku: “Yavaş yavaş fırçalardan, boyalardan, renklerin cümbüşlerinden başka her şey çevresinden siliniyordu.” -C. Uçuk. 3. müz. Maden gövdeli, tambura benzer bir saz.

* Cümbüş kelimesi ilk defa dikkatimi Nick Hornby'nin 'Hece Cümbüşü' başlıklı kitabında çekti. Believer dergisinde yazdığı kitap tanıtımı yazılarının derlemesinden oluşan bu kitap, düzenli kitap okuma alışkanlığı ve bu alışkanlığın devamlılığı hakkında güzel bir kaynak. Hornby'nin eğlenceli (bknz. cümbüş) yazım dili sayesinde kitap elinizden su gibi akıp gidiyor.